آیین نامه نظام نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت 

علوم، تحقیقات و فناوری


مقدمه:

     به­استناد مفاد بند 10 جزء (الف) و بندهای 5 ، 6 ، 10 و 12 جزء (ب) ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب 18/05/1383 مجلس شورای اسلامی و بند (و) ماده 15 قانون برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران  مصوب 15/10/1389 مجلس شورای اسلامی و در راستای تحقق فراز بند 11 اقدام ملی راهبرد کلان نقشه جامع علمی کشور مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی  مبنی بر نظارت بر فعالیت دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری کشور (اعم از دولتی و غیردولتی) و ارزیابی مستمر فعالیت آنها از این پس " نظام نظارت، ارزیابی  و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری" طبق این آیین نامه مبنای عمل قرار خواهد گرفت.



ماده 1) تعاریف و اصطلاحات

وزارت: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

وزیر: وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

شورا: شورای نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری که عالی­ترین رکن نظام نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است.

مرکز: مرکز نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری، متولی اصلی امر نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت است که به موجب قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تشکیل شده است.

عتف: منظور علوم، تحقیقات و فناوری است. 

کمیسیون های تخصصی: کمیسیون­هایی که به عنوان بازوان مشورتی موضوعات تخصصی نظارت، ارزیابی  و تضمین کیفیت در حوزه­های آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی به مرکز مشورت می­دهند.

زیرنظامها: دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهش و فناوری دولتی و غیردولتی کشور که در حال حاضر شامل دانشگاه­های دولتی، دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی، دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه جامع علمی کاربردی، دانشگاه فنی و حرفه­ای، دانشگاه فرهنگیان، مؤسسات آموزش عالی آزاد، آموزش عالی الکترونیک و مؤسسات پژوهشی و فناوری است و هم چنین سایر زیرنظام های آموزش عالی که در آینده و به تشخیص وزارت متبوع ایجاد خواهند شد. 

کارگروه­های تخصصی: کارگروه­های نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت که متولی تحقق و اجرای برنامه­های نظارت و ارزیابی در زیرنظام­ها می­باشند. 

مؤسسه: هر یک از دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری (اعم از دولتی و غیردولتی) که بر اساس مجوز شورای گسترش آموزش عالی فعالیت می­کنند. 

دانشگاه منتخب: در هر استان، یکی از دانشگاه­های دولتی وابسته به «وزارت» است که به  هدایت و اجرای نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت بر «مؤسسه»های آن استان می­پردازد. دانشگاه منتخب، با توجه به قدمت و جامعیت، به پیشنهاد رئیس مرکز و تصویب شورا انتخاب می­شود.

هیأت استانی: هیأت استانی در هر استان در دانشگاه منتخب تشکیل و با همکاری نمایندگان سایر دانشگاه­هایی که احکام آنان نیز توسط رئیس مرکز صادر می­شود، فعالیت می­کند و متولی اصلی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری استان است.

دفتر نظارت،  ارزیابی و تضمین کیفیت: دفتر نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت در سطح دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری فعالیت می­کند و متولی اصلی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت فعالیت­های آموزشی و پژوهشی در سطح مراکز مربوطه است.

تضمین کیفیت: تضمین کیفیت، بیانگر مجموعه فعالیت­های الزام­آور است که مرکز به موجب آنها مداقه بر دروندادها، اصلاح فرآیندها و ارتقاء نتایج و بسط نظام­مند دست­آوردهای آموزش عالی تا انطباق آنها با شاخص­ها و استانداردهای ملی، منطقه­ای و بین­المللی را سرلوحة عملکردها می­داند.



ماده 2) اهداف

1-2 شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت و چالش­های نظام آموزش عالی.

2-2 ارتقاء کیفیت مؤلفه­های دروندادی، فرآیندی و بروندادی عتف.

3-2 شناسائی و کاربست عامل­های تضمین­کنندة کیفیت آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی.

4-2 تقویت زمینه­های تصمیم­گیری و سیاست­گذاری در نظام آموزش عالی (حوزۀ ستادی).

5-2 ایجاد زمینة افزایش بهره­وری (کارایی و اثربخشی) با استفاده از فرایند نظام­مند نظارت و ارزیابی نظام آموزش عالی.

6-2 تعمیق و اشاعه فرهنگ نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت در نظام آموزش عالی.

7-2 تقویت زمینه­های پاسخگویی نظام آموزش عالی به ذینفعان درونی و بیرونی.

8-2 تضمین کیفیت نظام­مند عتف از طریق بررسی وضعیت موجود در قیاس با استانداردهای ملی، منطقه­ای و بین­المللی برگرفته از چالش­ها و در راستای راهبردهای مصرّح در سند گفتمان توسعه آموزش عالی.



ماده 3) راهبردها و سیاست­ها  

1-3) استقرار نظام جامع نظارت و ارزیابی علوم، تحقیقات و فناوری

1-1-3 ایجاد مدیریت یکپارچه در سیاست­گذاری و برنامه­ریزی فعالیت­های اجرایی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت.

2-1-3 بازنگری در ساختارها و وظایف رده­های مدیریتی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت.

3-1-3 بهره­گیری از توانمندی­های انجمن­های تخصصی و بخش غیردولتی برای ارزیابی و ایجاد زمینه مشارکت و تشریک مساعی همه ذینفعان برای ارتقاء و تضمین کیفیت نظام آموزش عالی.

4-1-3 طراحی و اجرای الگوی مناسب برای ارزیابی راهبردی نظام آموزش عالی.

5-1-3 طراحی و اجرای الگوی مناسب برای نظارت و ارزیابی بر مؤسسه­ها.

6-1-3 توسعه توانمندی و تفویض اختیارات به هیأت­های استانی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری و توجه به مناطق ده­گانه کشور در  نظارت و ارزیابی نظام آموزش عالی.

7-1-3 توسعه توانمندی مؤسسه­ها در نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت فعالیت­های خویش و نائل آمدن به جایگاه ارزشمند "خود نظارتی" و "خود ارزیابی".

8-1-3 طراحی و اجرای برنامه­های راهبردی و عملیاتی به منظور ارتقاء فرهنگ و اشاعه و نهادینه­سازی نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت در نظام آموزش عالی.

2-3) استقرار نظام اعتباربخشی، تضمین کیفیت و رتبه­بندی علوم، تحقیقات و فناوری

1-2-3 طراحی و اجرای الگوی مناسب برای تضمین کیفیت دروندادها، فرآیندها، محصول و بروندادهای نظام آموزش عالی با بهره­گیری از شاخص­ها و استانداردهای بین­المللی، منطقه­­ای و ملی.

2-2-3 طراحی نظام اعتباربخشی و تضمین کیفیت و رتبه­بندی مؤسسه­ها.

3-2-3 برقراری پیوند با شبکه­های ارزیابی جهانی، انجمن­های اعتباربخشی و مؤسسات ارزیابی و تضمین کیفیت. 

4-2-3 تدوین برنامه­های همکاری منطقه­ای و بین­المللی در حوزه نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت.

5-2-3 اعتباربخشی نظام آموزش عالی کشور به منظور فراهم آوردن زمینۀ پاسخگویی نظام آموزش عالی به ذی­نفعان.

6-2-3 نهادینه­کردن ارزیابی درونی در مؤسسه­ها به عنوان یکی از فرآیندهای اصلی برنامه­ریزی بهبود کیفیت فعالیت­های آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی در مراکز مذکور.



ماده 4) اصول حاکم 

1-4 ماهیت حرفه­ای و تخصصی نظارت و ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری .

2-4 ممیّزی حمایتی و مداخله مثبت در مؤسسه­ها.

3-4 ارزیابی کیفیت عتف به منظور طراحی و تدوین برنامه­های بهبود مستمر.

4-4 جامعیت و انعطاف­پذیری فرآیندها و ساز وکارهای نظارت، ارزیابی وتضمین کیفیت.

5-4 تأکید بر تمرکز زدایی به منظور تعمیق مشارکت همگانی.

6-4 تأکید بر عامل­های تضمین­کننده کیفیت در فعالیت­های نظارت و ارزیابی مؤسسه­ها.



ماده 5) ارکان

1-5 شورای نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری.

2-5 مرکز نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری.

3-5 هیأت­های نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت استانی علوم، تحقیقات و فناوری.

4-5 دفاتر و یا واحدهای نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت مؤسسه­ها.



ماده 6) شورای  نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری

1-6) ترکیب 

1. وزیر (رئیس شورا).

2. قائم مقام وزیر (نایب رئیس شورا).

3. رئیس مرکز (دبیر شورا).

4. معاون آموزشی.  

5. معاون وزیر و رئیس سازمان امور دانشجویان.

6. معاون پژوهش و فناوری. 

7. معاون فرهنگی و اجتماعی. 

8. معاون حقوقی و امور مجلس. 

9. معاون اداری، مالی و مدیریت منابع.

10.  معاون وزیر و رئیس سازمان سنجش آموزش کشور.

11.  رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.

12.  دو تن از رؤسای دانشگاه‌های دولتی.

13.  رئیس دانشگاه پیام نور.

14.  رئیس دانشگاه آزاد اسلامی.

15.  یکی از رؤسای پژوهشگاه­ها، پارک­های علم و فناوری یا شهرک­(های) علمی و تحقیقاتی.

16.  دو تن از اعضای هیأت علمی متخصص و صاحب نظر (حسب مورد).

17.  رؤسای کمیسیون­های تخصصی مرکز (حسب مورد).

18.  یک تن از رؤسای انجمن های علمی آموزش عالی.

تبصره 1 : اعضای حقیقی شورا با پیشنهاد رئیس مرکز و حکم وزیر منصوب می­شوند و مدت عضویت اعضای شورا دو سال و انتصاب مجدد آنان بلامانع است.

تبصره2 : شورا می­تواند حسب مورد و در صورت لزوم از اشخاص مطلع و ذی­صلاح برای شرکت در جلسات دعوت نماید. 

تبصره3 : دبیرخانه شورا در مرکز مستقر است و زیر نظر رئیس مرکز فعالیت می­کند. 

2-6) رسمیت جلسات و مصوبات

1-2-6 جلسات شورا با حضور حداقل دو سوم اعضاء و به شرط حضور رئیس یا نایب رئیس شورا رسمیت می‌یابد. تصمیمات با آرای بیش از نصف کل اعضای حاضر(حقوقی و حقیقی ثابت) معتبر بوده و پس از تأیید وزیر و ابلاغ آن، لازم­الاجرا است.

2-2-6 شورا حداقل چهار نوبت در سال تشکیل جلسه می­دهد و در صورت لزوم با درخواست رئیس مرکز و موافقت وزیر جلسه فوق­العاده تشکیل می­شود.

تبصره 4: ابلاغ، پی­گیری و ارائه گزارش از میزان تحقق اجرای مصوبات به شورا به عهده دبیر است. 

تبصره 5: مرکز، مسئولیت بررسی درخواست­ها، اولویت­بندی موضوعات، تهیه برنامه زمانی برای تشکیل جلسات شورا، هماهنگی گروه­های تخصصی، تنظیم دستور جلسات، ابلاغ مصوبات و ثبت و ضبط سوابق مربوط را بر عهده دارد.

تبصره 6 : دستور جلسات توسط دبیر و پس از تأیید رئیس شورا در دستور قرار می­گیرد.



3-6) وظایف و اختیارات

1. بررسی و تصویب سیاست‌ها، خط مشی‌ها، اصول و برنامه‌های کلی نظام نظارت، ارزیابی  و تضمین کیفیت عتف اعم از آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی. 

2.  همسوسازی کلیه فعالیت‌های نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت عتف.

3. بررسی و تصویب شاخص­ها و استانداردهای ملی در نظارت و ارزیابی و تضمین کیفیت عتف.

4. تصویب ضوابط و آیین­نامه­های مورد نیاز در ارتباط با بندهای 5 و 6 جزء (ب ) ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب 1383. 

5. بازنگری و تصویب دستورالعمل­های مورد نیاز نظام نظارت و ارزیابی و تضمین کیفیت عتف. 

ماده 7 ) مرکز نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری

اهداف، مأموریت، وظایف، ساختار داخلی و حدود اختیارات مرکز، همچنین نحوه تعامل آن با سایر حوزه­های ستادی وزارت مطابق ساختار سازمانی مصوب وزارت است . 



 ماده 8 ) کمیسیون­های تخصصی

کمیسیون­های تخصصی متولی بررسی، مشاوره، تحقیق و طراحی و تدوین برنامه های راهبردی و تدوین سیاست های اجرایی برای دبیرخانه و شورا هستند.

تبصره1: رؤسای کمیسیون­های تخصصی از میان اعضای هیأت علمی صاحب نظر در حوزه تخصصی مربوطه تعیین و با حکم رئیس مرکز برای مدت دو سال منصوب می­شوند.



1-8) ترکیب کمیسیون­های تخصصی 

1. رئیس کمیسیون. 

2. یکی از معاونان مرکز (نایب رئیس و دبیر).

3. سه تا پنج نفر صاحب نظر در حوزۀ تخصصی کمیسیون.

4. سه تا پنج نفر از معاونان ذی­ربط مؤسسات.

5. معاونان دانشگاه­های پیام نور، آزاد اسلامی، فرهنگیان و فنی و حرفه­ای.

6. رؤسای کارگروه­ها به تناسب موضوع.

تبصره 2: تعداد و نوع کمیسیون­های تخصصی براساس نظر رئیس مرکز، تعیین می­شوند.

تبصره 3: احکام اعضای حقیقی و حقوقی کمیسیون­های تخصصی توسط رئیس مرکز صادر می­شود.

تبصره 4: اعضای حقیقی به پیشنهاد رئیس کمیسیون و حکم رئیس مرکز برای مدت 2 سال انتخاب می­شوند.

2-8) وظایف و اختیارات 

تدوین سیاست­ها و ارائه راه­کارهای مناسب  برای اعمال نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت بر حوزه­های تخصصی عتف (آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی، اجرایی و...)  و پیشنهاد به رئیس مرکز برای ارائه در شورا.

1. طراحی و تدوین سیاست­های راهبردی در ارزیابی حوزه­های تخصصی عتف.

2. تعریف و بازنگری شاخص­ها و استانداردهای نظارت و ارزیابی به تناسب حوزه­های تخصصی عتف.

3. تدوین برنامه جامع نظارت و ارزیابی در قالب برنامه­های میان مدت و کوتاه مدت و پیشنهاد به رئیس مرکز برای ارائه در شورا. 

4. مطالعه ساختارها و مهندسی مجدد فرآیندهای نظارت و ارزیابی و بهبود رویه­ها همگام با پیشرفت­های علمی.

5. تحلیل و ارزیابی فرآیند گسترش عتف کشور.

6. مطالعه و طراحی روش­های ارزشیابی و تضمین کیفیت در حوزه­های تخصصی عتف.

7. راه­کارهای ارتقاء توانایی کمیسیون­های تخصصی در هیأت­های استانی.

8. بررسی و کارشناسی موضوعات ارجاع شده از سوی شورا و مرکز.

ماده 9) کارگروه­های تخصصی 

1-9) عناوین 

1. کارگروه  نظارت و ارزیابی حوزۀ ستادی وزارت­خانه.

2. کارگروه نظارت و ارزیابی دانشگاه­های دولتی، دانشگاه­های وابسته به دستگاه­های اجرایی و دانشگاه فرهنگیان.

3. کارگروه نظارت و ارزیابی مؤسسات پژوهشی و فناوری.

4. کارگروه نظارت و ارزیابی واحدها و مراکز دانشگاه آزاد اسلامی.

5. کارگروه  نظارت و ارزیابی واحدها و مراکز دانشگاه پیام نور.

6. کارگروه نظارت و ارزیابی دانشگاه­ها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی و مؤسسات آموزش عالی آزاد.

7. کارگروه نظارت و ارزیابی دانشگاه فنی و حرفه­ای.

8. کارگروه نظارت و ارزیابی دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی.

2-9) وظایف و اختیارات 

1. 1. 9. طراحی و تدوین برنامه­های نظارت و ارزیابی مؤسسه­های زیرنظام­ های هشت­گانه .

2-2-9 تعامل مستمر با  هیأت­های استانی و مؤسسات جهت ارتقاء کیفیت آموزشی، پژوهشی، فناوری، فرهنگی و ... از طریق ارزیابی و نظارت مستمر بر آنها.

3-2-9 تلاش در جهت حسن اجرای آیین­نامه­ها، مقررات، برنامه­های آموزشی، پژوهشی، فناوری، فرهنگی، اجتماعی و اجرایی در مراکز آموزش عالی و مؤسسات تحقیقاتی.

1. 1. 9. هماهنگی لازم جهت بازدیدهای ادواری و موردی و ارائه راهکارها و برنامه­های مناسب در زیرنظام­های ذیربط.

1. 1. 2. تهیه گزارش­های علمی و تحلیلی در راستای فرآیند ایجاد، توسعه، ارتقاء و انحلال و سایر فعالیت­هایی که زمینه ارتقاء کیفی و اعتباربخشی مؤسسه­ها را فراهم آورد. 

3-9) ترکیب اعضاء کارگروه

1. 1. 9. معاون مرکز (رئیس کارگروه).

1. 1. 9. یک عضو هیأت علمی یا کارشناس مرکز (دبیر کارگروه).

1. 1. 9. سه تا پنج نفر از اعضاء هیأت علمی متخصص و صاحب­نظر ترجیحاً شاغل در زیرنظام ذیربط.

تبصره: هر یک از اعضای بند 3، به حکم رئیس مرکز برای مدت 2 سال منصوب می­شوند.



ماده 10) هیأت استانی

1-10) ترکیب اعضاء هیأت استانی

1. 1. 10. رئیس دانشگاه منتخب (رئیس هیأت).

2-1-10 معاون آموزشی دانشگاه منتخب (نایب رئیس).

3-1-10 مدیر دفتر نظارت و ارزیـابی دانشگاه منتخب (دبیر هیأت).

1. 1. 10.  معاون پژوهش و فناوری دانشگاه منتخب.

5-1-10 معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه منتخب.

6-1-10 شش تا هشت نفر از اعضای هیأت علمی صاحب­نظر در امر نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت از «مؤسسه­های دولتی وابسته به وزارت» مستقر در استان به پیشنهاد رئیس دانشگاه مربوطه و حکم رئیس مرکز. 

تبصره1: اعضای هیأت استانی به مدت دو سال، با پیشنهاد رئیس دانشگاه مربوطه و با حکم رئیس مرکز منصوب می­شوند.

تبصره2: دبیرخانه هیأت استانی در دانشگاه منتخب می­باشد و این دانشگاه موظف است، مکان، امکانات و پرسنل لازم را برای فعالیت شایسته دبیرخانه تأمین نماید.

تبصره 3: برای تحقق اهداف نظارت و ارزیابی و اجرای وظایف محوله به هیأت های استانی همه ساله بودجه خاصی به آنان از طریق مرکز اختصاص می­یابد.

تبصره4:  معیار تشکیل و فعالیت هیأت­های استانی بر اساس شیوه نامه مصوب 24/01/87 می­باشد.



2-10) وظایف و اختیارات هیأت استانی

1-2-10 نظارت و ارزیابی مستمر بر چگونگی انجام فعالیت­های آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی مؤسسه­های استان.

2-2-10 تهیه­گزارش­های لازم­ از وضعیت آموزشی، پژوهش و­فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی مؤسسه­های مستقر در استان و ارسال­­ آن­ به مرکز جهت اتخاذ تدابیر لازم. 

3-2-10 برگزاری کارگاه­ها، گردهمایی­ها، سمینارها و ... در راستای ارتقاء کیفی مؤسسه­ها.

4-2-10 پیشنهاد اصلاح فرآیند نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت در استان.

5-2-10 پیگیری اجرایی سیاست­ها و خط مشی مرکز. 

6-2-10 تهیه و تدوین برنامه سالیانه نظارت و ارزیابی استانی و ارسال آن به مرکز.

7-2-10 پی­گیری موارد ارجاعی از سوی مرکز و ارسال نتایج آن به مرکز.

8-2-10 شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت­ها و چالش­های آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی مؤسسه­های استان و پی­گیری راه­کارهای تضمین کیفیت آنها.

9-2-10 رسیدگی به شکوائیه افراد حقیقی یا حقوقی در خصوص مسائل عتف که ماهیت آنها برابر مقررات جنبه نظارتی و ارزیابی دارد.



ماده 11) دفتر نظارت و ارزیابی دانشگاه و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری

آیین نامه تشکیل و نحوه فعالیت دفاتر نظارت و ارزیابی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در تاریخ 42/1/78 به تصویب وزیر علوم، تحقیقات و فناوری رسیده است.



1-11) وظایف و اختیارات

1-1-11 نظارت و ارزیابی مستمر مؤسسه و تعیین میزان کسب موفقیت آن در ابعاد آموزشی، پژوهش و فناوری، فرهنگی و اجتماعی، دانشجویی و اجرایی.

2-1-11 طراحی ساختار، تشکیلات و فراهم آوردن امکانات مناسب جهت انجام نظارت و ارزیابی مستمر و کارآمد زیر نظر مستقیم رئیس مؤسسه.

3-1-11 انجام هماهنگی­های لازم وکافی برای انجام ارزیابی توسط هیأت­های استانی و یا گروه های اعزامی توسط مرکز.

4-1-11 مدیر دفتر نظارت و ارزیابی مؤسسه می تواند ضمن هماهنگی با رئیس مؤسسه، با بهره­گیری از نظرات افراد متخصص یا صاحب نظر در امر نظارت و ارزیابی، در راستای بهبود و ارتقاء کیفیت، کارگروه تخصصی نظارت و ارزیابی تشکیل دهد.



ماده 12) منابع مالی برای اجرای این آیین­نامه از طریق اختصاص یک فعالیت مستقل ذیل ردیف بودجه وزارت به عنوان نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری توسط معاونت اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت تأمین خواهد شد.



ماده 13) این آیین‌نامه در 13 ماده و 15 تبصره در تاریخ 1/9/1395به امضای وزیر علوم، تحقیقات و فناوری رسید و در کلیه واحدهای تابعه، مؤسسه­ها (اعم از دولتی و غیردولتی) تحت پوشش «وزارت» لازم­الاجرا و کلیه آیین­نامه­ها و مقررات مغایر در این خصوص ملغی و بلااثر می­گردد. 





                                                       دکتر محمـد فرهادی





باسمه تعالی

فرایند تدوین گزارش از مؤسسه‌های آموزش‌عالی 

الف. مقدمه

   بر اساس بند 4-2-1 آیین‌نامۀ «هیئت نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت استانی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری»، یکی از وظایف اصلی هیئت‌های نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت استانی، « برنامه‌ریزی، نظارت و ارائۀ گزارش مستمر از مؤسسه‌های استان » است و از سوی دیگر طبق تبصرۀ 9 آیین‌نامۀ مذکور، «هیئت استانی باید فرایند بازدید از مؤسسه‌ها را مطابق شیوه‌نامهای که توسط مرکز نظارت و ارزیابی تدوین و ابلاغ میگردد به انجام برساند»، به‌این‌منظور راهنمای حاضر تدوین می‌شود.

یادآوری مهم: این ‌راهنما برای نظارت‌های دوره‌ای و سالیانۀ هیئت‌های نظارت استانی تدوین شده است.

برای رعایت اختصار، تعریف­های زیر در این‌راهنما رعایت می­شود:

الف. وزارت: منظور وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری است؛

ب. مرکز نظارت: منظور مرکز نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت وزارت است؛

ج. هیئت نظارت: منظور هیئت­های نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت استانی است؛

د. مؤسسه: منظور هریک از مؤسسه­های آموزش‌عالی، پژوهشی و فناوری است که با مجوّز وزارت یا شورای انقلاب فرهنگی تأسیس شده­ است؛

هـ . کارگروه: منظور کارگروه‌های تخصصی پیش‌بینی‌شده در آیین‌نامۀ نظام نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت است.

و. گروه ناظر: گروهی که برای بازدید از مؤسسات اعزام می‌شوند.

ز. گزارش‌نامه: منظور کاربرگ‌های گردآوری اطلاعات نظارتی مؤسسه است که گروه ناظر هنگام بازدید از مؤسسه آن را تکمیل می‌کند.

ح. ارزیابی[1]: فرایند نظام­مند تعیین، گردآوری و اندازه­گیری داده­ها و اطلاعات توصیفی، تحلیل و تفسیر آن‌ها به‌منظور قضاوت دربارۀ ارزش و اهمیّت اهداف، برنامه­ها، عملیات و نتایج آن‌ها که با هدف هدایت فرایند، اصلاح مسیر، پاسخ­گویی و اطلاع‌رسانی به ذی‌نفعان صورت می­پذیرد.

 ط. نظارت[2]: فرایند «ارزیابی تکوینی» است که هدف آن، مشخص‌کردن میزان تطابق چگونگی اجرای برنامه­ها با هدف­های مقطعی و فرایندهای اجرایی است. 

با توجه به تعاریف فوق، این‌راهنما به حوزۀ «نظارت» مرتبط است و در آن سعی شده، «فرایند نظارت» بر مؤسسات تبیین شود.

• مراحل تدوین و رسیدگی به گزارش‌های نظارتی دوره‌ای 

با توجه به این‌که هدف از نظارت بر مؤسسه، شناسایی نقاط قوّت و ضعفِ عملکرد به‌منظور هدایت مسیر و ایجاد محیطی برای پاسخ‌گویی به بهره­مندان و عموم جامعه است؛ فرایند نظارت باید چرخۀ کاملی از مشاهده، پایش، گزارش و پیگیری اِعمال نتایج نظارت در مؤسسه را در برگیرد. به‌این‌منظور مراحل تدوین و رسیدگی به گزارش‌های نظارتی دوره‌ای از مؤسسه‌های آموزش‌عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی، به‌صورت فرایند نمودار 1 طراحی شده است:

 

4. تعیین گروه ناظر و ارائۀ اطلاعات و سوابق به گروه ناظر

 

5. بازدید از مؤسسه

6. تنظیم گزارش نظارتی و میدانی

7. بررسی و تکمیل گزارش

8. طرح گزارش در کارگروه تخصصی و جلسه هیئت نظارت استان

10. بررسی و پاسخ به هیئت نظارت استان

9. ارسال نتایج گزارش به مؤسسه

12. بررسی و تنظیم خلاصۀ  گزارش

شروع

11. جمع بندی و ارسال گزارش به مرکز نظارت

پایان

14. بررسی و تدوین گزارش نهایی نظارتی

16. ارائۀ بازخورد به مؤسسه

15. ارسال به مراجع  ذی‌ربط

خیر

18. دریافت نتایج و اعلام به هیئت نظارت استان

19. نظارت بر حسن اجرای آرا و مصوبه های ستاد

بلی

خیر

13. بررسی درخواست و پاسخ به مرکز نظارت

بلی

17. درج در سوابق مؤسسه و پیگیری اصلاحات مورد نیاز

نیاز به دریافت اطلاعات تکمیلی دارد؟

هیئت نظارت

مؤسسه

مرکز نظارت

تدوین اولیۀ گزارشنامه

تنظیم گزارش

تأیید گزارش

رسیدگی به گزارش

نظارت بر اجرای نتایج گزارش

دبیرخانۀ هیئت

گروه ناظر

رئیس مرکز

کارگروه تخصصی

گروه سازمانی مرتبط

نیاز به ارجاع به مراجع وزارتی دارد؟

نمودار1 . فرایند تدوین گزارش از مؤسسه‌های آموزش عالی غیردولتی-غیرانتفاعی و نحوۀ رسیدگی به گزارش‌های نظارتی

 

1. ارسال گزارشنامه برای مؤسسه

 

102.تکمیل گزارشنامه و ارسال آن همراه با  مستندات

 

 

                                                                                                       

3.بررسی اولیۀ گزارشنامه .

 

 

فرایند تدوین گزارش از مؤسسه‌های آموزش عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی و نحوۀ رسیدگی به گزارش‌های نظارتی

1.  ارسال گزارش‌نامۀ نظارت به مؤسسه

   نخستین گام برای بازدید و تدوین گزارش نظارتی از یک‌مؤسسه، ارسال کاربرگ گزارش‌نامه به مؤسسه و خوداظهاری است. این‌مرحله توسط دبیرخانۀ هیئت نظارت صورت می‌گیرد.

2. تکمیل گزارش‌نامه و ارسال آن به همراه مستندات

   در این‌مرحله گزارش‌نامه توسط مؤسسه تکمیل  و  با ‌تأیید رییس مؤسسه برای دبیرخانۀ هیئت استان ارسال می‌شود.

3. بررسی اولیۀ گزارش‌نامه

   در این‌مرحله گزارش‌نامه توسط دبیرخانۀ هیئت استانی بررسی می‌شود و پس از تعیین گروه ناظر، برای بازدید میدانی، گزارش‌نامه در اختیار گروه قرار می‌گیرد.

4. تعیین گروه ناظر و ارائۀ اطلاعات و سوابق مؤسسه به گروه

   چهارمین مرحله، تعیین گروه ناظر و ارائۀ اطلاعات و سوابق مؤسسه به آن‌هاست که توسط دبیر هیئت نظارت صورت می‌گیرد. اعضای گروه ناظر از بین اعضای هیئت علمی، صاحب‌نظران، متخصصان و کارشناسان انتخاب می‌شوند و یک نفر از آن‌ها به‌عنوان مسئول گروه ناظر تعیین و دبیر هیئت برای اعضا حکم مأموریت بازدید را صادر می‌کند.

یادآوری: مناسب است انتخاب گروه ناظر با نظر کارگروه های تخصصی انجام گیرد.

   پس از این‌مرحله، گزارش‌نامه در اختیار گروه ناظر قرار می‌گیرد. این‌اطلاعات، شناختی اولیه از مؤسسه را به گروه ناظر می­دهد و مزایایی به‌شرح‌زیر دارد:

1. در اختیارداشتن اطلاعات اولیۀ مؤسسه از صرف زمان زیاد در هنگام بازدید پیش‌گیری می‌کند؛
2. مسائل  مؤسسۀ برای گروه ناظر قابل دست‌یابی و در زمان بازدید قابل طرح خواهد بود؛
3. به‌تناسب داده‌ها و اطلاعات به‌دست‌آمده، هدف، مأموریت و پرسش‌ها از مؤسسه مشخص‌تر و شفاف‌تر خواهد شد؛

در ضمن لازم است دبیرخانه مقدّمات بازدید گروه ناظر از مؤسسه را فراهم نماید(از جمله: اطلاع‌رسانی مکتوب و به‌موقع به مؤسسه، اعلام برنامۀ بازدید و پشتیبانی‌های مورد نیاز و یادآوری لزوم حضور مدیران مؤسسه، اعضای هیئت علمی و اطمینان از حضور جمعی از دانشجویان و کارکنان ذی‌ربط).

یادآوری: در صورت لزوم و بنابه‌تشخیصِ مرکز نظارت (یا هیئت نظارت) ممکن است بازدید بـدون‌اطـلاع قبلـی مؤسـسه صورت پذیرد.

   اعضای گروه ناظر باید دارای ویژگی‌های زیر باشند:

الف. ویژگی‌های شخصیتی

الف ـ1. صداقت و امانت‌داری؛

الف ـ2. حُسن خلق و سعۀ صدر؛

الف ـ3. رعایت منزلت متولیان و کارکنان مؤسسۀ مورد بازدید؛

الف ـ4. نگاه عالمانه و دقیق دربارۀ موضوع مورد نظارت؛

الف ـ5. بینش و دید وسیع دربارۀ مجموعۀ نهادهای آموزش‌عالی، پژوهش و فنّاوری؛

الف ـ6. توانایی برقراری ارتباط با ذی‌نفعان مختلف؛

الف-7. نداشتن تعارض منافع (عضو نبودن ناظرین در هیئت مؤسس، امناء و عدم اشتغال به عنوان آموزش‌گر و ...)

• ویژگی‌های تخصصی

ب ـ1. اطلاع از قوانین، مقررات و ضوابط آموزش‌عالی، پژوهش و فنّاوری؛

ب ـ2. داشتن دانش سازمانی لازم در حوزۀ  مقررات و الگوهای ارزیابی آموزش‌عالی، پژوهش و فنّاوری؛

ب ـ3. داشتن دانش، تخصص و تجربۀ کافی در حوزۀ مورد بازدید؛

ب ـ4. آشنایی با فرایندهای سازمان و نظام­های آموزشی، پژوهش و فنّاوری ؛

ب ـ5. توانایی گزارش‌نویسی و تحلیل.

5. بازدید از مؤسسه

   یکی از مهم‌ترین گام‌های این‌فرایند، بازدید  میدانی  از مؤسسه است.در این‌مرحله گروه ناظر طبق برنامۀ قبلی از مؤسسه بازدید نموده و براساس  کاربرگ گزارش‌نامۀ نظارتی اطلاعات لازم را دریافت و با مستندات تطبیق می‌کند.

   هدف اصلی این‌گام،  مطالعۀ میدانی، گفت‌وگو با مدیران مؤسسه، اعضای هیئت علمی، کارکنان و دانشجویان مؤسسه و مشاهدۀ امکانات، تجهیزات، ابنیه، اسناد و مستندات مؤسسه است.

یادآوری: یکی از رفتارهای مهم و ضروری گروه ناظر، القای نظری و عملی این‌نکته است که هدف بازدید نه «مچ‌گیری» که «دست‌گیری» از مؤسسه و بهبود و ارتقای فعالیت­های مؤسسه با ارائۀ راهکارهای مناسب است. و البته این‌موضوع به مفهوم  نادیده‌گرفتن مقررات و تخلفات احتمالی نیست.

   گام­های این‌مرحله نیز به‌شرح زیر است:

1. تشکیل جلسه با هیئت رئیسۀ مؤسسه و تشریح هدف از بازدید، ارائۀ برنامۀ بازدید و شنیدن گزارش هیئت رئیسه؛
2. بررسی مستندات مورد نیاز بر اساس مطالعۀ قبلی (مستندات آموزشی، پژوهشی، مالی، اداری و ...)؛
3. بازدید میدانی از فضای کالبدی و امکانات مؤسسه؛
4. مصاحبه با ذی‌نفعان مؤسسه (اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، فنّاوران، کارکنان و دانشجویان)؛
5. برگزاری جلسه پایانی.

6. تنظیم گزارش نظارتی و میدانی

     پس از بازدید میدانی، گروه ناظر با توجه به اطلاعات و مستندات جمع‌آوری‌شده، مشاهدات و مصاحبه‌های صورت‌گرفته، گزارش جامعی را دربارۀ مؤسسه، براساس کاربرگ‌های ابلاغی تدوین می‌کند. گزارش باید دارای ویژگی‌هایی به‌شرح‌زیر باشد:

1. ساده، قابل‌فهم و قابل‌دفاع باشد؛
2. در زمان مقرر و در قالب کاربرگ مشخص‌شده تهیه شود؛
3. نقاط قوّت و ضعف در مؤسسه به‌دقت و به‌ترتیب اهمیت نوشته شده و دارای پیشنهادهایی قانونی برای رفع نقاط ضعف باشد؛
4. در مواردی که تخلفی از مقررات گزارش می‌شود، باید متقن و مستند باشد.

7. بررسی و تکمیل گزارش

   پس از ارائۀ گزارشِ گروه ناظر، دبیر هیئت نظارت باید آن را بررسی و برای طرح در جلسۀ هیئت نظارت آماده کند. در این‌مرحله، از ظرفیت کارگروه‌های تخصصی نظارت و ارزیابی برای آماده‌سازی گزارش استفاده می‌شود.

8. طرح گزارش در جلسۀ هیئت نظارت استان

   دبیر هیئت، گزارش تدوین‌شده(شامل اطلاعات گزارش‌نامه و تحلیل‌های گروه ناظر ) را در جلسۀ هیئت نظارت طرح می‌کند. در این‌جلسه باید تلاش شود نتایج گزارش به‌درستی و دقت تبیین شده و تصویری شفاف و دقیق از وضعیت مؤسسه برای اعضا ارائه شود. درپایان جلسه، اعضا ضمن بررسی گزارش، جمع‌بندی مورد نظر خود را از مجموع گزارش اعلام می‌کنند.

9. ارسال نتایج گزارش به مؤسسه

   پس از طرح گزارش در جلسۀ هیئت نظارت استان، رئیس هیئت، جمع‌بندی نظر جلسه، پرسش‌ها و ابهام‌های احتمالی مطرح‌شده در جلسه را به مؤسسه ارسال می‌کند و خواهان توضیح و پاسخ مؤسسه می‌شود.

10. بررسی و پاسخ به هیئت نظارت

   مؤسسه پس از دریافت گزارش هیئت، نظر خود را دربارۀ گزارش به هیئت نظارت به دبیرخانه  اعلام می‌کند.

11. جمع‌بندی و ارسال گزارش به مرکز نظارت

   پاسخ دریافتی از مؤسسه به‌همراه گزارش تأییدشده در جلسۀ هیئت نظارت، جمع‌بندی و حاصل آن در قالب پرونده‌های الکترونیکی (word و  pdf)، از طریق سامانۀ خودکارسازی اداری (erp) و نیز سامانۀ آموزش عالی (ساعا- hes) به مرکز نظارت ارسال می‌شود.

12. بررسی و تنظیم خلاصۀ  گزارش در گروه سازمانی مربوط

   گروه مرتبط در مرکز، گزارش دریافتی را از نظر کامل‌بودن مفاد گزارش و مستندات، بررسی و خلاصه‌ای از آن را برای طرح در کارگروه تخصصی آماده می‌کنند.

13.  دریافت اطلاعات تکمیلی از هیئت نظارت(در صورت نیاز)

   در هنگام بررسی گزارش در گروه مرتبط در مرکز، در صورت نیاز به اطلاعات تکمیلی و مستندات، از هیئت نظارت یا مؤسسه دریافت می‌شود.

14.  بررسی و تصمیم‌سازی در کارگروه تخصصی

   با توجه به لزوم هماهنگی و یک‌دستی بین نتایج گزارش‌های نظارتی دریافتی از استان‌های مختلف، خلاصۀ گزارش مؤسسه در کارگروه تخصصی مرتبط مطرح و پس از بحث و تبادل نظر اعضای کارگروه، جمع‌بندی و تصمیم‌سازی می‌شود. مبنای تصمیم‌های اخذشده در کارگروه نیز بر اساس موارد زیر است:

1. 1. پیشنهادهای هیئت نظارت استان؛
   2. نظر و پاسخ مؤسسه؛
   3. مستندات دریافتی؛
   4. قانون و مقررات مرتبط.

تصمیم‌های کارگروه در دو سطح اتخاذ می‌شود:

1. «سطح مؤسسه‌ای» که شامل اعلام موارد اصلاحی و تعیین مهلت زمانی برای اصلاح و پیشنهادهایی برای بهبود کیفیت مؤسسه خواهد بود.
2. «سطح ستادی» که شامل مواردی است که نیازمند تصمیم‌گیری در مراجع ذی‌ربط ستادی (مانند: دفتر گسترش آموزش‌عالی، کمیسیون مادّۀ 9، مرکز هیئت‌های امنا، دفتر آموزش‌عالی غیردولتی و ...) است.

15. ارائۀ بازخورد به مؤسسه و درج در سوابق مؤسسه و پیگیری اصلاحات مورد نیاز

   رئیس مرکز، تصمیم‌های کارگروه را (در صورت عدم نیاز به ارجاع به مراجع ذی‌ربط ستادی)، به مؤسسه و رونوشتی از آن را به هیئت نظارت استانی ابلاغ می‌کند. مؤسسه ملزم است اقدامات مورد نیاز را انجام و در مهلت مقرر، گزارش اقدامات را به هیئت نظارت ارسال کند. 

   با توجه به این‌که هدف نهایی از نظارت و ارزیابی، بهبود و ارتقای کیفیت فعالیت‌های مؤسسه است، لذا هیئت نظارت، ضمن درج نتایج نهایی رسیدگی به گزارش نظارتی در سوابق مؤسسه برای بهره‌برداری در گزارش‌های بعدی، مؤسسه را تا انجام اصلاحات و ارتقای کیفیت مؤسسه همراهی می‌کند. 

16. ارسال تصمیم‌های مرکز به مراجع ذی‌ربط

   در صورت تشخیص مرکز، نتایج گزارش نظارتی به مراجع ذی‌ربط ستادی ارسال می‌شود.

17. دریافت نتایج از مراجع ذی‌ربط و اعلام به هیئت نظارت استان

   گروه سازمانی، نتایج تصمیم‌های مراجع ذی‌ربط ستادی را پیگیری و پس از دریافت، برای هیئت نظارت ارسال می‌کند.

18. نظارت بر حُسن اجرای آرا و مصوبه‌های ستاد

   هیئت نظارت پس از دریافت نتایج تصمیم‌های مراجع ستادی، بر حُسن اجرای آرا و مصوبه‌های ستاد، نظارت و نتایج آن را به مرکز نظارت ارسال می‌کند.